Giriş
Asansörler bir binanın enerji stratejisinde nadiren yer alır; yer aldığında da tartışma genellikle motorda biter. Oysa başlanacak yer orası değildir. Dikey ulaşım binanın toplam tüketiminde küçük bir paydır, ama neredeyse tamamı şartname aşamasında belirlenen bir paydır — ve asıl soru asansörün daha verimli yapılıp yapılamayacağı değil, enerjisinin gerçekte nereye gittiğidir. Bu sorunun cevabı yoğun bir ofis kulesiyle altı katlı bir konut bloğunda tamamen farklıdır.
Enerji gerçekte nereye gidiyor
Bir asansör elektriği üç ayrı durumda harcar. Çalışma enerjisi herkesin aklına geleni anlatır: kabinin yükle birlikte hareketi. Boşta durum, kapılar kapalıyken kabinin durduğu ama kumanda, aydınlatma ve havalandırmanın hâlâ uyanık olduğu durumdur. Bekleme ise tesisin kapatabileceği her şeyi kapattıktan sonra geriye kalandır.
Oranlar sezginin söylediği gibi değildir. Gerçek tesislerde yapılan ölçümlerde bekleme payı, yıllık tüketimin yaklaşık onda biri ile neredeyse tamamı arasında değişir; en yüksek paylar kabinin nadiren çağrıldığı binalardadır. Bir konut binasında kabin yılın yüzde doksanından fazlasında hareketsiz kalabilir. Orada daha verimli bir makine neredeyse hiçbir şey kazandırmaz, çünkü zaten seyahate neredeyse hiçbir şey harcanmamaktadır.
Hangi önlemin parasını hak ettiğine karar veren tek başına bu olgudur. Aynı donanıma sahip iki asansörün neden çok farklı yıllık değerler ürettiğini de bu açıklar: kullanım, seyahat yüksekliği ve anma hızı, sonucu sürücü teknolojisinden daha çok değiştirir.
ISO 25745: iddiayı denetlenebilir kılan standart
ISO 25745, “enerji verimli” ifadesini bir satış sıfatı olmaktan çıkarıp karşılaştırılabilir bir sayıya çeviren standart serisidir. Bölüm 1, kurulu bir ünitenin gerçek enerji tüketiminin nasıl ölçüleceğini ve hiçbir şeyin kaymadığını doğrulamak için bu kontrolün sonradan nasıl tekrarlanacağını belirler. Bölüm 2 asansörler için enerji hesabı ve sınıflandırmayı kapsar. Bölüm 3 aynısını yürüyen merdivenler ve hareketli bantlar için yapar.
İhalelerde alıntılanan Bölüm 2’dir. Anma hızı 0,15 m/s üzerindeki traction, hidrolik ve positive drive asansörlere tek ünite bazında uygulanır ve A’dan G’ye bir enerji sınıfı atar; A en iyisidir. Sınıf tek başına hiçbir zaman anlamlı değildir: bir kullanım kategorisiyle birlikte atanır ve standart bu kategorilerden altı tanesini günlük sefer sayısına göre tanımlar — günde 50 seferle “çok düşük”ten 2.500 seferle “aşırı yüksek”e kadar. Aynı asansör bir kategoride A sınıfı, bir başkasında birkaç sınıf daha kötü olabilir. Kullanım kategorisi verilmeden söylenen bir sınıf hiçbir şey anlatmaz.
Ölçümün neyi dışarıda bıraktığını bilmek de önemlidir. Asansörlerde Bölüm 1 kuyu aydınlatmasını, kabin içi ısıtma ve soğutmayı ve makine dairesi aydınlatmasını saymaz. Dolayısıyla standarda göre üretilmiş bir değer ile binanın sayacından okunan değer aynı sayı değildir; ikisini birbirinin yerine koyan bir şartname sonradan tutmaz.
ISO 25745’ten önce: VDI 4707
Asansörlerde A–G etiketi ISO ile başlamadı. Bunu önce Alman yönergesi VDI 4707 Bölüm 1 getirdi ve ISO serisi olgunlaşana kadar Avrupa’da yaygın olarak kullanıldı; ISO 25745-2 o rolü uluslararası düzeyde devraldı. Eski ürün dokümanları ve eski bina kayıtları hâlâ bir VDI sınıfı veriyor olabilir. İki ölçek birbirinin yerine geçmez; bir şemadan diğerine taşınan sınıf yeniden etiketlenmez, yeniden tespit edilir.
Sayıyı gerçekte ne değiştirir
Bekleme yönetimi, orta ya da düşük trafikli her binada ilk koldur. Kabin aydınlatmasını, havalandırmayı, göstergeleri ve kumandanın bir kısmını tanımlı bir hareketsizlik süresinden sonra kapatmak, faturanın en büyük kısmına tam da seyahatin en seyrek olduğu yerde dokunur. ISO 25745 bekleme gücünü beş dakikalık hareketsizlikten sonra ölçer; bu, tesisin gece boyunca nasıl davrandığının makul bir göstergesidir.
Rejeneratif sürücüler işe diğer uçtan girer. Kabinin yükü tarafından sürüklendiği durumlarda — dolu kabin inerken, boş kabin çıkarken — açığa çıkan enerjiyi bir dirençte ısıya çevirmek yerine binanın şebekesine geri verirler. Kazanç bunun ne sıklıkta olduğuyla ölçeklenir; yani rejenerasyon yüksek kullanım kategorilerinde kendini amorti eder, sakin bir konut bloğunda ise çok yavaş eder. Her yere önermek, gerçek bir teknolojinin hak etmediği bir üne kavuşmasının yoludur.
Makine ve sürücü ikisinin arasında durur. Değişken gerilim, değişken frekans sürücülü dişlisiz sabit mıknatıslı bir makine, eski düzenlerin redüktör kayıplarını ve kalkış akımlarını ortadan kaldırır; doğru karşı ağırlık dengesi ise makineyi her iki yönde yükle boğuşmak yerine verimli bölgesine yakın çalıştırır. Avrupa düzeyinde (AB) 2019/1781 sayılı Yönetmelik elektrik motorları ve değişken hızlı sürücüler için ekotasarım gereklilikleri ve IE verimlilik sınıfları belirler; belirli bir asansör makinesinin bu kapsama girip girmediği yönetmelikteki istisnalara bağlıdır ve bunu o makine için tedarikçinin uygunluk beyanı belirler.
LED kabin ve kuyu aydınlatması listedeki en ucuz önlem olmayı sürdürür ve düşük trafikli bir tesiste aynı zamanda en etkililerden biridir, çünkü kabin aydınlatması yalnızca seyahat sırasında değil boşta beklerken de çalışır.
Burada hidrolik ile traction birbirinin yerine geçmez
Hidrolik bir asansör enerjisini çıkışta çeker ve yerçekimiyle iner; bu, tepe akımı ve rejenerasyonun hiç olmaması hesaba katılana kadar cazip görünür. Düşük yükseklik ve düşük trafikte — iki ya da üç duraklı, ölçülü kullanımlı bir tesiste — savunulabilir bir seçim olmayı sürdürür ve enerji farkı başlığın ima ettiğinden küçüktür, tam da bekleme baskın olduğu için. Anlamlı seyahat yüksekliği olan yoğun bir binada ise rejeneratif sürücülü traction bambaşka bir sınıf cevaptır.
En büyük tasarruf modernizasyondadır
Bir asansörde getirisi en yüksek enerji işi neredeyse hiçbir zaman yeni bir asansör değildir. 1990’lardan kalma bir sürücü ve kumandayı modern bir VVVF sürücü, gerçek bir bekleme modu ve LED aydınlatmayla değiştirmek — kılavuz raylar, kabin iskeleti, kapılar ve kuyunun kendisi korunarak — yıllık değeri, komple değişimin maliyetinin ve kesintisinin çok altında bir bedelle belirgin biçimde değiştirir. Ayrıca sonucun Bölüm 1’e göre önceki tesise karşı ölçülmesine imkân verir; tasarrufu iddia etmek yerine kanıtlamanın tek yolu budur.
Bu sayı nerede kullanılıyor
Enerji performansı, bina sertifikasyona girdiği anda bir iç mesele olmaktan çıkar. Ne LEED’de ne de BREEAM’de asansöre özel yazılmış bir kredi vardır; dolayısıyla ekipmanın katkısı enerji modelinde, sayaçlama stratejisinde ve ürün dokümantasyonunda görünür — ve enerji modelcisinin girdi olarak ihtiyaç duyduğu şey tam olarak kullanım kategorisiyle birlikte verilmiş bir ISO 25745 değeridir. Avrupa mevzuat çerçevesinde Binalarda Enerji Performansı Direktifi bina genelinde performansı sürükler; “teknik bina sistemi” tanımı ısıtma, soğutma, havalandırma, sıcak su, sabit aydınlatma ve bina otomasyonu etrafında kurulur, asansör ise binanın enerji hesabına katılabilen ek bir bina hizmeti olarak ele alınır. Pratikte asansör değeri sorulur ve tedarikçisi bunu üretemeyen bir bina dezavantajlıdır.
Bronze Lift bu işe nasıl yaklaşıyor
Bir tesisi standart bir varsayıma göre değil binanın gerçek trafiğine göre boyutlandırıyoruz, çünkü hangi önlemin maliyetini hak ettiğine kullanım kategorisi karar veriyor. Enerji değerlerini hangi esasa göre üretildikleriyle birlikte veriyoruz ve bir önlemin — çoğu zaman rejenerasyonun — belirli bir binada kendini amorti etmeyeceğini açıkça söylüyoruz. Modernizasyonda öncesini ve sonrasını aynı esasa göre sayısallaştırıyoruz; böylece tasarruf bina sahibinin güvenerek kabul ettiği değil kontrol edebildiği bir şey oluyor.
Sonuç
Enerji tasarruflu asansörler bir slogan değil gerçek bir mühendislik sonucudur — ama yalnızca iddia bir standarda, bir kullanım kategorisine ve bir ölçüme bağlandığında. Ne alacağınıza karar vermeden önce enerjinin nereye gittiğine karar verin: sakin bir binada bekleme ve aydınlatma; yoğun bir binada makine, sürücü ve rejenerasyon. ISO 25745 tam da bu cevabın yazılabilmesi, tedarikçiler arasında karşılaştırılabilmesi ve sonradan yeniden doğrulanabilmesi için var.